( م 310 ق ) در اواخر اين قرن ، صاحب مكتبى فقهى به نام « جريريّه » بود كه البتّه نتوانست در مقابل مكاتب پيشين ، جايگاه مناسب مردمى بيابد . 4 - 3 . نگاشته‌هاى علوم ديگر نگاشته‌هاى حوزه‌هاى معرفتى ديگر نيز در اين دوره ، فراوان و شايستهء ذكرند كه نشان دهندهء بلوغ فرهنگى در اين دوره اند . كتاب‌هايى همچون : الطبقات الكبرى نگاشتهء ابن سعد ( م 230 ق ) ، المصنّف ابن ابى شيبه ( م 235 ق ) ، فضائل الصحابةى احمد بن حنبل ( م 241 ق ) ، إصلاح المنطق ابن سكّيت ( م 244 ق ) ، البيان و التبيين جاحظ ( م 255 ق ) ، تاريخ مدينه ابن شبه ( م 262 ق ) ، عيون الأخبار ابن قتيبة ( م 276 ق ) ، أنساب الأشراف بلاذرى ( م 279 ق ) ، كتاب‌هاى ابن ابى الدنيا ( م 281 ق ) ، تاريخ اليعقوبى ( م 285 ق ) ، تاريخ الطبرى ( م 310 ق ) ، تفسير الطبرى ( م 310 ق ) ، از اين جمله‌اند . 4 - 4 . گسترش مكتب معتزله در اوايل سدهء سوم ، تحت حمايت‌هاى مأمون و معتصم و واثق ، معتزليان ، ميدان‌دار گفتگوهاى علمى - دينى بودند و به نشر انديشه‌هاى عقل‌گرايانه خود و تبيين اصول دين بر اين مبنا مىپرداختند . ابو هذيل علاف ( م 235 ق ) با نظرات مشهور خود در كلام ، فرقهء هذيله را پديد آورد . ابو الحسين خيّاط ، ابن راوندى ، ابو عمرو جاحظ ( م 255 ق ) و ابو القاسم بلخى ( م 319 ق ) از ديگر چهره‌هاى نامدار در اين حوزه اند . امّا نام‌آورترين معتزليان ، ابو على جبايى ( م 303 ق ) بود كه در مناظره با ديگر انديشمندان و از جمله شيعيان ، آوازهء فراوانى يافت . اگر چه از زمان متوكّل عبّاسى ، رويكرد دينى حكومت در مخالفت با معتزليان بود ، ولى چنان كه مشهود است ، آنان تا اوايل قرن چهارم ، از فعّاليت چشمگيرى بهره‌مند بودند و حتّى فتنهء خلق قرآن - كه توسّط متوكّل دنبال مىشد - ، نتوانست